Dấu hiệu điện bị rò và cách kiểm tra hệ thống điện an toàn

Rò điện là tình trạng một phần dòng điện đi ra khỏi đường dẫn điện bình thường do lớp cách điện hư hỏng, thiết bị bị ẩm, dây dẫn xuống cấp hoặc các nguyên nhân khác. Dòng điện rò có thể xuất hiện ở thiết bị, dây dẫn hoặc hệ thống điện trong nhà và tiềm ẩn nguy cơ điện giật, chập cháy. Một số dấu hiệu điện bị rò như aptomat thường xuyên tự ngắt, thiết bị có hiện tượng tê khi chạm vào vỏ, dây dẫn nóng bất thường hoặc hóa đơn điện tăng không rõ nguyên nhân có thể là cảnh báo cần kiểm tra hệ thống.

Điện bị rò là gì và vì sao xảy ra?

Trong điều kiện bình thường, dòng điện đi theo đường dẫn được thiết kế từ nguồn đến thiết bị rồi trở về nguồn. Khi lớp cách điện bị hỏng hoặc xuất hiện đường dẫn không mong muốn, một phần dòng điện có thể thoát ra ngoài. Đây là hiện tượng rò điện.

Rò điện có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau như:

• Dây dẫn bị nứt, bong tróc hoặc hư hỏng lớp cách điện.
• Dây điện âm tường bị xuống cấp hoặc bị tác động bởi chuột, côn trùng.
• Thiết bị điện bị ẩm, ngấm nước hoặc hỏng lớp cách điện bên trong.
• Bình nóng lạnh, máy bơm, điều hòa và các thiết bị có vỏ kim loại bị rò điện ra vỏ.
• Ổ cắm, phích cắm hoặc mối nối bị hư hỏng.
• Hệ thống tiếp địa không phù hợp.
• Thiết bị điện đã cũ nhưng tiếp tục được sử dụng dù có dấu hiệu bất thường.

Đặc biệt, rò điện có thể xảy ra ở những vị trí khó quan sát như dây đi âm tường hoặc bên trong thiết bị. Vì vậy, không phải lúc nào cũng có thể phát hiện bằng mắt thường. Thiết bị bảo vệ chống dòng rò như RCD, RCCB hoặc thiết bị tương đương có nhiệm vụ phát hiện sự chênh lệch dòng điện giữa các dây dẫn theo nguyên lý hoạt động của thiết bị. Khi phát hiện dòng rò vượt ngưỡng thiết kế, thiết bị có thể tự động ngắt mạch để giảm nguy cơ điện giật và sự cố điện. EVN khuyến cáo lắp thiết bị chống rò điện để ngắt kịp thời khi có dòng rò, đồng thời lưu ý việc sử dụng thiết bị chống rò tại các khu vực ẩm ướt và dễ bị ngập nước. Thiết bị chống rò không thay thế việc kiểm tra hệ thống. Nếu thiết bị thường xuyên tác động, cần tìm nguyên nhân thay vì vô hiệu hóa hoặc thay bằng loại có ngưỡng bảo vệ không phù hợp.

Những dấu hiệu cho thấy hệ thống điện có thể bị rò

Nhận biết sớm dấu hiệu bất thường giúp hạn chế nguy cơ điện giật và chập cháy. Tuy nhiên, một dấu hiệu đơn lẻ chưa đủ để xác định chính xác vị trí rò điện.

Aptomat hoặc thiết bị chống rò thường xuyên tự ngắt

Nếu aptomat hoặc thiết bị chống dòng rò liên tục ngắt khi sử dụng một thiết bị hay một khu vực nhất định, đây có thể là dấu hiệu của rò điện, quá tải hoặc một sự cố khác trong hệ thống.

Không nên chỉ gạt thiết bị bảo vệ trở lại để tiếp tục sử dụng mà không tìm nguyên nhân. EVN cũng lưu ý rằng việc thiết bị bảo vệ thường xuyên ngắt có thể liên quan đến rò điện, chạm chập, quá tải hoặc thiết bị hư hỏng.

Chạm vào vỏ thiết bị có cảm giác tê

Nếu chạm vào vỏ kim loại của máy giặt, bình nóng lạnh, tủ lạnh hoặc thiết bị điện khác và cảm thấy tê bất thường, cần coi đây là dấu hiệu nguy hiểm. Không tiếp tục chạm hoặc thử lại nhiều lần để xác định mức độ tê. Cần ngắt nguồn điện từ vị trí an toàn và kiểm tra nguyên nhân.

Dây dẫn hoặc thiết bị nóng bất thường

Dây dẫn nóng lên dù phụ tải không lớn, hoặc một thiết bị phát nhiệt bất thường có thể liên quan đến lỗi cách điện, tiếp xúc kém, quá tải hoặc rò điện. EVN khuyến cáo chú ý tình trạng dây dẫn phát nhiệt dù tải nhỏ và thiết bị tỏa nhiệt bất thường.

Xuất hiện mùi khét hoặc vết cháy xém

Mùi nhựa cháy, mùi khét nhẹ quanh ổ cắm, công tắc, phích cắm hoặc thiết bị điện là dấu hiệu không nên bỏ qua. Nếu đi kèm vết cháy xém, nhựa biến dạng, khói hoặc tiếng lách tách, cần ngắt nguồn điện của khu vực nếu có thể thực hiện an toàn và không tiếp tục sử dụng thiết bị.

Hóa đơn điện tăng bất thường

Mức tiêu thụ điện tăng trong khi thói quen sử dụng không thay đổi có thể là một dấu hiệu cần kiểm tra. Tuy nhiên, hóa đơn tăng không đồng nghĩa chắc chắn với rò điện vì còn nhiều nguyên nhân khác như thiết bị công suất lớn, thời gian sử dụng tăng hoặc thay đổi phụ tải.

EVN từng cảnh báo hóa đơn điện tăng bất thường có thể là một trong những dấu hiệu của rò rỉ điện.

Cách kiểm tra hệ thống điện khi nghi ngờ bị rò

Việc kiểm tra cần ưu tiên an toàn trước khi xác định nguyên nhân. Người không có chuyên môn không nên tự tháo tủ điện, mở thiết bị hoặc chạm vào dây dẫn để tìm điểm rò.

Kiểm tra các dấu hiệu bên ngoài

Có thể bắt đầu bằng việc quan sát từ bên ngoài:

• Dây điện có bị nứt, bong tróc hoặc cháy xém không.
• Ổ cắm và phích cắm có dấu hiệu nóng, biến dạng không.
• Thiết bị có mùi khét hoặc hoạt động bất thường không.
• Khu vực xung quanh thiết bị có ẩm ướt hoặc nước xâm nhập không.
• Aptomat có thường xuyên tự ngắt không.

Nếu phát hiện dấu hiệu bất thường, không nên tiếp tục sử dụng thiết bị chỉ để kiểm tra thêm.

Xác định thiết bị hoặc khu vực liên quan mà không tháo mở

Nếu hệ thống có nhiều thiết bị và một nhánh điện thường xuyên bị ngắt, có thể ghi nhận thiết bị nào đang được sử dụng tại thời điểm xảy ra sự cố.

Trong điều kiện an toàn, có thể ngắt các thiết bị bằng cách rút phích cắm thay vì tháo dây điện hoặc mở thiết bị. Nếu hiện tượng vẫn tiếp diễn, nguyên nhân có thể nằm ở đường dây hoặc hệ thống điện và cần được kiểm tra chuyên môn.

Không nên tự ý tháo ổ cắm, công tắc hoặc tủ điện để tìm điểm rò nếu không có chuyên môn.

Kiểm tra bằng thiết bị chuyên dụng

Việc xác định chính xác dòng rò hoặc vị trí lỗi trong hệ thống thường cần thiết bị đo chuyên dụng và kiến thức kỹ thuật.

Đối với hệ thống điện gia đình có dấu hiệu rò nhưng không xác định được nguyên nhân, nên liên hệ thợ điện có chuyên môn để kiểm tra thay vì tự thực hiện các phép đo trên phần đang mang điện.

EVN cũng khuyến cáo người dân không tự ý sửa điện nếu không có chuyên môn và nên kiểm tra hệ thống điện định kỳ.

Khi phát hiện điện bị rò cần xử lý thế nào?

Khi nghi ngờ rò điện, ưu tiên đầu tiên là không tiếp xúc trực tiếp với thiết bị hoặc khu vực đang nghi ngờ có điện. Nếu có thể thực hiện từ vị trí an toàn, hãy ngắt aptomat của mạch liên quan hoặc nguồn điện tổng. Không chạm vào thiết bị khi tay ướt, chân đang tiếp xúc với nền ẩm hoặc khi chưa xác định nguồn điện đã được ngắt. Nếu thiết bị chống rò hoặc aptomat liên tục ngắt, không nên đóng lại nhiều lần để tiếp tục sử dụng. Cần để thiết bị ở trạng thái ngắt và tìm nguyên nhân.

Trong trường hợp xuất hiện khói, tia lửa, mùi khét nặng hoặc dấu hiệu cháy, cần ngắt nguồn điện nếu có thể thực hiện an toàn, đưa người ra khỏi khu vực nguy hiểm và xử lý theo phương án phòng cháy chữa cháy phù hợp.

Nếu có người đang bị điện giật, không chạm trực tiếp vào nạn nhân khi nguồn điện chưa được ngắt. Cần ngắt nguồn từ vị trí an toàn hoặc sử dụng phương tiện cách điện phù hợp để tách nguồn, sau đó gọi hỗ trợ y tế khẩn cấp. EVN cũng đưa ra khuyến cáo tương tự trong hướng dẫn an toàn điện.

Cách hạn chế nguy cơ rò điện trong gia đình

Phòng ngừa rò điện cần bắt đầu từ việc sử dụng thiết bị và hệ thống điện đúng cách.

Một số biện pháp nên thực hiện gồm:

• Kiểm tra dây dẫn, ổ cắm và phích cắm định kỳ.
• Thay dây điện đã nứt, bong tróc hoặc cháy xém.
• Không sử dụng thiết bị bị ngấm nước hoặc có dấu hiệu hư hỏng.
• Giữ ổ cắm và thiết bị điện tránh xa nguồn nước.
• Sử dụng dây dẫn có thông số phù hợp với phụ tải.
• Lắp thiết bị bảo vệ chống dòng rò phù hợp.
• Đảm bảo hệ thống tiếp địa được thiết kế và lắp đặt đúng kỹ thuật.
• Không tự ý sửa chữa phần điện khi không có chuyên môn.
• Kiểm tra hệ thống điện định kỳ, đặc biệt với nhà đã sử dụng lâu năm.

EVN từng khuyến nghị kiểm tra hệ thống điện sau công tơ định kỳ và thay thế ngay dây dẫn, thiết bị kém chất lượng hoặc hư hỏng.

Khi nào cần gọi thợ điện kiểm tra?

Nên nhờ người có chuyên môn kiểm tra khi:

• Aptomat hoặc thiết bị chống rò liên tục ngắt.
• Không xác định được thiết bị gây ra sự cố.
• Nghi ngờ rò điện trong đường dây âm tường.
• Thiết bị có vỏ kim loại gây cảm giác tê khi chạm vào.
• Dây dẫn nóng bất thường dù tải không lớn.
• Xuất hiện mùi khét, cháy xém hoặc tiếng lách tách.
• Hệ thống điện đã cũ và xuất hiện nhiều dấu hiệu bất thường.

Đặc biệt, không nên tự mở tủ điện hoặc dùng dụng cụ đo trên phần mang điện nếu không có kiến thức và thiết bị bảo hộ phù hợp.

Kiểm tra sớm giúp hạn chế rủi ro do rò điện

Rò điện có thể xuất hiện từ dây dẫn, thiết bị, ổ cắm hoặc những vị trí khó quan sát trong hệ thống. Các dấu hiệu như thiết bị chống rò thường xuyên ngắt, vỏ thiết bị gây cảm giác tê, dây dẫn nóng bất thường, mùi khét hoặc hóa đơn điện tăng không rõ nguyên nhân đều đáng được kiểm tra. Quan trọng nhất là không tự ý tiếp xúc, tháo mở hoặc sửa chữa phần điện đang nghi ngờ có sự cố. Việc sử dụng thiết bị bảo vệ chống dòng rò phù hợp, kết hợp kiểm tra và bảo trì hệ thống định kỳ, sẽ giúp tăng mức độ an toàn khi sử dụng điện trong gia đình.

Khi cần tìm hiểu và lựa chọn thiết bị điện cho hệ thống điện gia đình, nên ưu tiên sản phẩm có thông số kỹ thuật rõ ràng và phù hợp với nhu cầu sử dụng thực tế. Bạn cũng có thể tham khảo các giải pháp và sản phẩm của Điện Sáng để có thêm lựa chọn phù hợp.